„Wielka skaza mezi mnu a dzecmi, ze oni nie rozmieja, co ja powim. Mac po kaszubsku, dzeci po niemecku. Dlo dzeci je za zimko, zebe me godali po slowinsku, i szolni toho niechce. Redosc mome, ga chto goda z nami po slowensku, mozeme se, porozumec. Nasze panowie nie chce, gadac z nami po slowinsku, a ja nie moga, tak wszetko powiedziec po niemecku; to jem tak uredona, ga moga, po slowinsku gadac”
F. Tetzner „Die Slovinzen und Lebakaschuben…” (Słowińcë ë Kaszëbi Łebióńsczi) Berlin 1899
W 1945 rokù w krézach stolpsczim ë lãbòrsczim żëło, pòdle wszelejaczich zdrojów, òd 200 do 2000 Kaszëbów Łebióńsczich, miészónych żeńbów, jakno ë tich z kaszëbsczim pòchòdzenim nie rechùjącë. Òstelë òni jakno zaòstały part miemiecczich domôków Pòmòrsczi wënëkóny. Pò tich wëdarzeniach òprzestale żëc w swiądze pòlsczich naszińców. Pòwstałi je Słowińsczi Nôrodny Park, jakno ë muzeùm w Klëczécach – baro prosti kùńc bëcô Kaszëbów – Lëtrów.
Nawetka w dzysdniowych czasach, jakùż jinszich òd ùszłich, nawetka wëstrzód naju – Kaszëbów, òbchôdiwómë sã z tą tématiką leno historiczno abò jãzëkòznôwczo. Ò terëczasnoscë domôków tich zemiów jakno ë jejich òtroków nie ùczëjeme nick.
30. zélnika òdbëło sã w Hesczi zéńdzenié dôwnëch mieszkeńców Żelkòwsczi parafiji, jakno ë òsób pòchôdającëch z ti òbéńdë. Szëkòwôł jô sã do ti rézë, z gwësnym lãkã jakno ë cekawòscą. Jakno òstónã przëjãti? Natrôfiã przënômni jedną òsobã swiądną swòji kaszëbsczi rózdżi?
Òb czas tegò zeńdzéniégò, białka, òbez chtërną jô béł rôczony, naczëła czëtac z knédżi F. Tetznera „Słowińcë ë Kaszëbi Łebióńsczi” z rokù 1899. Czéj òna je do placu, w chtërnym ùtwórca wëmieniwô przezwëstka Kaszëbów, mieszkeńców Garni, (taczich jakno: Klick / Klück, Pollex, Gabbey, Eick, Schirr / Czirr, Knop / Knoop, Pigorsch cze Peth / Paeth […]), pòprosëła wszësczich na môlu ò dwignãcé rãczi w gòrã, czéj ùczëją jejich, czë téż mëmczi z doma, starczi czë jinszich krewnëch przezwëstka. Co z tegò je wëszłé? Wnetka całô zala dwignã pòsobno rãcë w gòrã. Na pòstôwioné òbez nią pëtania, czë chtos pamiãtô jesz mieszkeńców gôdającëch w jãzëkù kaszëbsczim, dodôwôjąc od se: „Mòjegò chłopa starka – ùrodzonô w 1913. rokù – pamiãta stôrszégò chłopa, chtëren gôdôł pò kaszëbskù”, zgłosëła sã stôrszô białka ë rzekła: „pamiãtóm jednã stôrszą białkã gôdającą pò kaszëbskù”.
Wszëtkò zaczëło pòmalinkù za czims wëzdrzec, tim co jem ùczuł jô béł baf. Dali òb czas pòbëcégò przeszedł do mie chłop, gôdającë, że òn je w czësto gwësny swòjégò kaszëbsczégò pòchôdënkù. Sprôwdzył to, dlô samégò se, w kòscelnëch knégach, do chtërnëch jemù sã ùdało dińc na 300 lat nazôd.
(wicy…)
Dzéń Jednotë Kaszëbów to swiãto ùsôdzoné dlô pamiãcë ò pierszim pismionie w jaczim pòkôzalë sã Kaszëbi z 19 strëmiannika 1238 rokù – jidze tuwò ò wëstôwiony przez papiérza Grégora IX dla ksyżëców Zapôdny Pòmòrsczi titel „dux Slavorum et Cassubia” (ksyżëc Słowiónów ë Kaszëbów). Negò titla brëkòwôł ksyżëc Barnim I (1210 – 1278).
