Rozwiązanié rozcygôjącé polską klawiaturã dlô Windowsa (zwóną téż czasã kluczplatą) ò kaszëbsczé “ògónczi” je rozwiązaniém, na jaczé je nót wzérac z perspektiwë rozwiju mòżnotë brëkòwaniô kaszëbsczich znaków w kòmpùtrowym òprogramòwaniô. Na zôczątkù przëblëżã wãzłowato jegò pòwstanié.
Pierszą programą, z mòżnotą brëkòwaniô kaszëbsczich znaków, bëł pòlsczi editora tekstu TAG , robiacy w graficznym ôrce DOS, jaczi w 1993 rokò dopasowôł do kaszubszëbsczégò Stanisław Geppert.
Ùżëté w nim rozłożenié kaszëbsczich òsoblëwëch lëtrów, òpiarté na pòlsczi klawiaturze programistë dlô Microsoftu, nie bùcało sã z pòlsczima nôrodnyma znakama, co robiło je, jak na te czasë, baro ùniwersalnym ë brëkòwnym.
Wëzdrzatk ùstôwù pòlsczi klawiaturë, z zaznaczonëma kaszëbsczima “ògónkama”
(ą, ã, é, ë, ł, ń, ò, ó, ô, ù, ż) brëkòwóny w editorze KaszED
Zôstną programą, de facto pierszô z kaszëbsczim interfejsã, jakô dôwała możnotã pisaniô w kaszëbsczim jãzëkù, bëł wëdóny w 2002 rokù editora tekstu KaszED (platfòrma Windows) ùsôdztwa Piotra Aszyka. Brëkòwóné w nim rozstôwienié kaszëbsczich znaków bëło wnet analogiczné z wéżi wëmieniónym editorã TAG – w procëmnoce do tegò równak ju w KaszEdze kaszëbskô lëtera ù nie nachôdô sã ju wicy na placu lëterë u, bò tuwò dôł Windows w pòlsczim ùstôwie klawiaturë znak € ë bez to ten wëpôrł w KaszEdze ną kaszëbską lëterã spichając jã na plac lerë j. Rozwiązanié to zadowòlniło w tim czasu wszëtsczich, bëło prôwdzëwym zletczeniém pisaniô. Przódny felënk mòżnotë przełaczaniô klawiaturów, czë téż wspiarcô dlô kòdowaniô utf-8, jaczich terô mòżemë brëkòwac (niezanôléżno òd tegò jaczégò z nowëch òperacjowëch systemów ùżëwómë) wëdiwô sã bëc spòdlém tegò rozwiązaniô.
Wãzłowatô òbgôdka pòlsczégò ùstôwù klawiaturë dlô Windowsa rozbùdowónegò ò kaszëbsczé òsoblëwé lëterë
W kaszëbsczim abecadle mómë bënë jednôsce “ògónków”, są to: ą, ã, é, ë, ł, ń, ò, ó, ô, ù, ż.
Piãc z nëch je równëch z polsczima: ą, ł, ń, ó, ż.
Wëżi móm òznôczoné:
-
na zelono te lëterë, jaczé są zbiérné dlô òbù jãzëków
-
na żôłto pòłożenié kaszëbsczëch znaków, do jaczégò je doszłé w rezultace ùnikniãcô zwadë z pòlsczima “ògónkama”
- na czerwiono te, jaczé – jakno że ju są zarezerwòwóné dlô jistniejącegò rozwiązaniô – ni mògłë bëc wëzwëskóné do włożeniô tipiczno kaszëbsczich znaków
Je z tegò klôrowno widzéc, że trzech klawiszów (òznôczoné na czerwiono: e ,u ,s), nimò tegò że są òne, zgòdno z logiką polsczégò ùstôwù klawiaturë, dejnym placã dlô kaszëbsczich “ògónków”, nie je mòżno do tegò wëzwëskac.
Nawetka lëtera u nie mòże stać sã tuwò logicznëm placã dlô kaszëbsczégò ù, bò na nim najdiwô sã w pòlsczim Windowse ju merk € – zakłôdóm (nie móm tegò sprôwdzoné), że nalôzł sã òn tam bez to, ze na klawiszu e mómë ju lëterë ę, czéjbë nie dało tegò ògónka w pòlsczim jãzëkù, to e bëłobë gwësno môlã na jaczim nalôzłbë sã merk €, a tak euro (zôstnô w pòsobnicë lëtera to “u”) stadka u.
Mòżno je rzec: dobrze, to le je jeden detal ë mòżno to zmienic, równak taczé mòżebné ùdobrzenié dwajãzëcznegò rozwiązaniô dlô zwëskù kaszëbsczich znaków je bez szëkù – abò wzérómë na polską klawiaturã jakno na całownotã ë “dolëmiómë” do ni kaszëbsczé “ògónczi”, abò analizujemë całi ùstôw ë òpòwiôdómë sã na logiczné rozwiązanié dla kaszëbsczégò ùstôwù klawiaturë, jakô dzãka robòce Piotra Formellë (kaszëbsczé ùstôwë klawiaturów dlô Windowsa), stôł sã dlô platfòrmë Windows, niezanôléżnym òd dóny programë, elementã dôwającym mòznotã brëkòwaniô kaszëbsczich lëterów w kòmpùtrowy soft-wôrze. To samo tikô sã téż Linuxa (òbgôdóm to za sztërk).
Rozwiązanié, jaczé przed latama bëło jedinczą mòżnotą pisaniô pò kaszubsku (pòmijôm tuwò swòje ùstôwë w taczich programach jak n.p. Word), dzysô przëdatné je gwësno tim co tej-sej piszą pò kaszëbskù, mają jiwrë z przełączaniém brëkòwónëch klawiaturów (co wcale nie je bôczënkã do smiechù, le zwëczajnym stwierdzeniém) ë lëdzi do niegò zwëczajno w swiece przënãconëch. Tak a tak nie je to rozwiązanié jaczé ùmòżlëwiô intuicëjno pisac pò kaszëbskù, nie je (bò nie mòże bëc) juwerné do logiczi jaką sã rzãdzy pòlsczi ùstôw klawiaturë, a kaszëbsczé “ògónczi” aùtomatno (na swoją stratã) òdegrëwôją w nim satelitarną rolã. Je prôwdą, że jidze sã do wszëtczégò przënãcëc, nasëwô sã równak pëtanié: czë wôrt je jesz dzysô sã tegò ùstôwù klawiaturë trzëmac, przëmilczëwôjąc téż drëgã mòżnotã ùstôwù? Przëchôdô mie tuwò do głowë anlogijô z pòlsczim ùstôwã maszënistczi (QWERTZ) ë programistë (QWERTY) – ten pierwszi je dłëżi brëkòwóny, gwësno bëło do niegò wicy lëdzi przënãconëch, zadomôcëł sã w kòmpùtrach równak ten drëdżi – wedle mie z jegò prosti czëtnosce ë prostotë przënãceniô sã do niegò.
Plusë:
- mòżnota brëkòwaniô wszëtczich nôrodnëch znaków dlô pòlsczégò ë kaszëbsczégò bez mùszebnotë przełączaniô klawiaturë
- przënãceni do ùstôwù z editorë KaszEd nie mùszą sã przestôwiac
Minusë:
- wëmôgô na zôczątkù czasu na przënãcenié do pòłożenia kaszëbsczich lëterów (kąsk jinszô logika janko w pòlsczim ùstôwie, tuwò są òne wkół, a nié w jedni rédze)
- nie przekłôdô sã w 100% w swòji logice na jinszé òperacjowé systemë (zdrzë pòłożenié znakù “€” co le blós w Windowse je na klawiszë “u”)
- wiele wicy zajãtëch klawiszów jakno w pòlsczim ùstôwie mòże blokòwac tipiczné dlô różnëch programów skrodzënë z klawiaturë
Zladënk ë wëdowiédzô ò ùstôwiéniach
- Pòlską klawiaturã programistë pòszérzoną ò kaszëbsczé “ògónczi” dlô Windows NT/2000/XP/Vista możeta pòbrac tuwò .
- Òpis ùstôwù (nie le blós dlô tegò rozwiązaniô), w pòlsczim jãzëkù, najdiwô są na ti starnie.
(Wicy w drëdżim dzélu: Kaszëbsczi ùstôw klawiaturë )
Bôczënk: Wzérając na dwajãzëczné (pl+csb) rozwiązanié klawiaturë nót je pamiãtac o tim, że je to rozwiązanié òpiarté na ju brëkòwónym ùstôwie dlô pòlsczégò jãzëka na platfòrmã Windows ë wzérając na nie jak na taczé trza dac prôwdã, że nie mómë prakticzno żôdni jinszi rozëmni mòżnotë na rozstôwienié w nim kaszëbsczich lëterów chcąc je ùmieszczëc na sãsadnëch klawiszach – te mùszą zwëczajno dofùlowac sztandard polsczégò ùstôwù klawiaturë dlô Windowsa. Dôwô òno mòżnota pisaniô w obu językach na raz bez mùszëbnotë zmianë klawiaturë, nie dôwô równak mòżnotë intuicëjnegò pisaniô w kaszëbsczim jãzëkù.